Vhavenda: Mvelele, Luambo na Zwiliwa Zwo Dzikaho u Bva Kale
Mvelele i bula uri vhavenda vha bva Congo na East Africa Rift, vha wela Mulambo wa Limpopo nga tshifhinga tsha Bantu expansion.
Nga murahu ha u wa ha Mapungubwe nga 1240, maanḓa o ya kha Great Zimbabwe. Chief ThohoyaNdou o ranga phanḓa u dzula Soutpansberg, na khoro yawe ya D’zata yo no vha National Monument.
Luambo lwavho ndi Tshivenda kana Luvenda, luambo lwa Bantu lu re na vhushaka na SeSotho na Shona.
Kha mupo wa luambo, maipfi a fanela u pfeswa nga vhudzivha ha zwiga na zwi fanaho. Sa tsumbo, “Ndi khou gonya thavhani” a si u gonya fhedzi; zwi nga amba uri muthu u khou ya ha khosi.
Tshivenda ndi luambo lwa tshiofisi Afrika Tshipembe, na vhaambi vha luambo vhanzhi vha wanala Limpopo.
Mahosi kana Vhamusanda ndi vhalindi vha mvelele. Vhavenda vha dovha vha funza vhaswa milayo nga Vusha, Tshikanda na Murundu.
Domba li vha mutambo wa u fhedzisa kha tshipida tsha u aluwa. Kha masia a thundu, mvelele i tendela vhafumakadzi u vha na ndaka, ngeno mutukana muhulwane a tshi anzela u vha thoho ha muṱa.
Kha vhutshilo ha mbingano, musidzana u na ipfi kha u nanga munna, nahone u mala vhafumakadzi vhanzhi ndi zwithu zwo doweleaho mutani wa vhavenda.
Kha lutendo, Vhavenda vha hulisa vhadzimu na Raluvhimba (a fanaho na Mwali), ane a dzhiiwa sa muṋe wa mvula.
Mungome na nanga vha na mushumo wa u ṱalusa maxaka, malwadze na khakhathi dza muṱa.
Musangwe ndi mutambo wa vhanna wa u lulamisa dzikhakhathi nga mavili.
Kha mitshino ya sialala hu na Tshikona, Tshigombela, Tshifhasi, Mbila na domba, zwine zwa sumbedza shanduko dza vhutshilo na vhuthihi ha lushaka.
Kha zwiliwa, Vhavenda vha itea nga mavhele, miroho na mitshelo. Tshidzimba—mutanganyo wa mavhele, ṋawa na nduhu—ndi zwiliwa zwa ndeme.
- VHALANI HAFHU: Nḓila dza u lumelisa kha nyambo dza 11 dza Afrika Tshipembe
Vha dovha vhaḽa mashonzha, vha nwa mukumbi. Ho dovha ha vha na zwithivheli zwa zwiliwa zwa nguluvhe.
Kha zwiambaro, hu na tsindi, nwenda, shedo
